Showing posts with label Gaelic Poetry. Show all posts
Showing posts with label Gaelic Poetry. Show all posts

Wednesday, 29 December 2010

Uilleam Ros: Am Bàrd air an robh galar gaoil – II

A’ leantainn air a’ bhlog mu dheireadh, tha còrr den sgeulachd ann mu Uilleam Ros. Faodar a ràdh cuideachd gun d’rugadh Ros ann an 1762 ann an Sìthean anns an Eilean Sgitheanach. B’e athair Iain Ros agus b’e a mhàthair nighean Iain ’icAoidh, Am Pìobaire Dall, a bhuineadh do Gheàrrloch, Taobh Siar Rois. Chaidh Uilleam Ros a thogail anns an t-Srath san Eilean Sgitheanach. Dar a bha e fhathast na sgoilear anns an eilean, bha e follaiseach gur h-e gille tapaidh a bh’ ann agus gun robh e fada air thoiseach air a cho-aoisean. Chuir a phàrantan rompa gum b’fhiach e Uilleam a chur do sgoil gràmair ann am Farrais ann an Sgìre Mhoireibh. Leis mar a shoirbhich cùisean le Uilleam Ros aig an sgoil a bha seo, thuirt am maighstir-sgoile nach robh sgoilear na b’ fheàrr na e. B’ ann timcheall air an àm a bha seo gun do thòisich Ros a chuid smaointean a chur ri chèile ann am bàrdachd agus riamh bhon uair sin cha tug e sùil air ais.

Ri linn
a bhi faicinn a h-aon leanabh a fulann
piantan a bhais mu choinneadh a
sul airson a leannan Mor Ros
bha e ri raitinn gun d-rinn a
mhathair achaini[dh] gum bitheadh ise
(re Mor Ros f[h]athast air a losgadh mar
a bha mac-se nis ga losgadh. Mar
a ghuidh b-f[h]ior. Chuala Mor Ros gnog
aig an dorust oi[dh]che s in a suidhe
na taigh fhein ann Liverpool agus
cha[idh] i thun an doruist ga fhosgladh
agus caingeal na laimh. Chun[naic]
i coltas Uilleam Rois agus leis a
chlisgeadh a ghabh tharruinn e
air a h-ais agus fhuair a chaing-
eal greim air an deise thana
gheal a bha oirre agus bha in a lasair
Cha[idh] a losgadh cho dona s gun do
chaochail i goirid na dheigh.
Bha e air a ogh-ra nuair a dh is
a bhean Mor Ros an duin aice
gum fac i buillean Ros aig an
dorust gun d-eirich e mach le
feirg le pathair dhag na laimh
feuch am faiceadh e e gus
a mharbhadh. An a litir a
fhuair an duine aig Mor Ros
a’ Steornabhagh dh-is i gu ’n do
chaochail Uilleam Ros ann an
Gearrloch a cheart oi[dh]che loisgeadh
a bhean.
Bha ogha do Mhor Ros na governess
Mu thua[th] ann [words omitted] Ros no
Cataobh bho chionn beagan uine.
Is ann aig a chithe ann an Steorna
bhagh a bha an taigh anns an ro[bh]
an cruinneachadh far am fac
Uilleam Ros Mor Ros an toiseach.
S ann a sin a rinn e “Feasgar Luain.”
Tha an taigh direach aig a chithe
agus aghai[dh] san airde Tuath.
Is e mac bhrathair athair do dh-Iain
MacCoinnich an Uisge-bhagh a thrus
orain Uilleam Ros agus a fhuair
air an clo-bhualadh iad – am fear a
chuir a mach Sar Obair nam Bard
Gaelach. Is ann bho fhear Mac
a Phearsain a fhuair an trusadair
a chuid mhor do na h-orain aig
Uilleam Ros. Bha Mac A Phearsoin
na nabai[dh] aig Uilleam Ros. Ach
cha d-f[h]uaradh riamh s cha n f[h]aigh
faisg air an rinn Uilleam Ros a
dh-orain. Tha orain ann a rinn
Uilleam Ros nach d-f[h]uair Iain Mac
Coinnnich
Chuir da dhuin uasal anns
na h-Innsean dachaid[h] airgiod
gu Monument a thogail a dh U[illeam] Ros
Ach leis an uaigh aig bhi measg uaigh
nean eile cha b-urraiuntac [sic] Monument
a chur air. Thugadh a sin a deas
leac-lithe ach bha i ra ghoirid. Bha
leac air roimhe le aois us ainm
agus dh-f[h]agadh air i.

Biographical notes on the poet William Ross collected from Alexander MacKenzie, Loch Uiskevagh, Benbecula originally from Gearrloch, Ross and Cromarty, including how he met Alastair’s mother [Mary MacKenzie], for whom he wrote ‘Moladh na h-Oighe Gaelaich’; how shortly before he died, Ross burned all his books; about the relationship between him and Mor Ros, for whom he wrote many poems and who eventually married an army officer called Mr Clough; some notes about Mor’s family and how she died having been badly burned on the same night as Ross died in Gairloch; about gathering Ross’s works for publication and the erection of a monument to him. Mary MacKenzie’s death and burial place is also noted.

References:
CW104 91r-88r
Dòmhnallach, Tormod, ‘Uilleam Ros: A Bheatha ’s a Bhàrdachd’, Gairm, vol. 57 (1966), pp. 19–26 and vol. 58 (1967), pp. 108–15.
MacMhathain, Uilleam, ‘Mòr Ros’, Gairm, vol. 3 (1954/55), pp. 339–42

Image:
Duilleag tiotal de leabhar Uilleim Rois

Thursday, 23 December 2010

Uilleam Ros: Am Bàrd air an robh galar gaoil – I

’S e Uilleam Ros (1762–1791) aon de na bàird Ghàidhlig as ainmeile bhon ochdamh linn deug. Dh’fhaodte an rud as ainmeile m’a dheidhinn, ’s e gun d’ fhuair e am bàs le gaol (no galar gaoil) oir, mar a tha an sgeulachd a leanas a dh’innseas, ghabh e trom ghaol air Mòr Ros ach, gu mì-fhortanach, cha do dh’obraich gnothaichean a-mach idir mar bu mhiann leis, air neo, mar bu mhiann leotha. Gun teagamh sam bith, ’s e sgeulachd thiamhaidh, throm a th’ ann ach mura b’e airson na dh’fhuiling Ros le galar gaoil cha bhiodh na h-òrain aige cho drùidhteach. Tha mu dheich air fhichead de na dàin a rinneadh le Uilleam Ros air fhàgail agus chaidh a’ mhòr-chuid de na h-òrain sin a thrusadh le Iain MacConnich (1806–1848), am neach-deasachaidh a chuir Sàr-Obair nam Bàrd Gaelach (1841) ri chèile. B’ ann bho Alasdair MacCoinnich a bha fuireach aig an àm ann an Uisgebhagh, Beinn na Faoghla, a chlàraich Alasdair MacGilleMhìcheil na fhuair e air 14mh den Mhàrt 1866. Tha e coltach gur h-ann a mhuinntir Gheàrrloch, Siorrachd Rois, a bhuineadh cuideachd Alasdair MhicCoinnich:

“Moladh na h-Oighe Gaelaich”. Se bainm
dhi[th] Mairi Nic Coinnich. Se an riasan
mu d rinn Uilleam Ros [an] t oran bha
Bāl dannsac[hd] ann agus bha mai[gh]dean[n]
og a sin gan ro[bh] U[illeam] Ros soin [sic].
Bha i fhein agus Mairi Nic Coinnich
nan suidhe la[mh] ra cheile. Thainig U[illeam] Ros
agus shuidh e taobh na māidean og
agus dh-eirich ise us shuidh i air
an tao[bh] eile do Mhairi Nic Coinnich
Shuidh Mairi Nic Coinnich gu
stolta ciuin far an ro[bh] i. Ghabh U[illeam] Ros
speis mhor dhi[th] airson a toinisg
seach an te eile theich agus graine aic[e]
air agus ga nan ro[bh] sian gaoil aig
oirre rinn e t-oran dhi[th]. Bha Mairi
Nic Coinnich na h-ighinn fior
briadh an tus a h-oige agus i fua[tha]s
ach so-aimh siobhalta. Chaochail i
aig Loch Uisge-bhadh [word omitted] 1[8]85
aois [word omitted]. Tha i tio[dh]laicte ann an
cladh Bhaile-nan-Cailleach Beinn-
da-fhaola
Rinn Uilleam Ros fua[tha]s[ach] oran. An leabai[dh]
a bhais beagan la’un mun do chaochail
e dh-eirich e la[mh] agus a mhathar is
taigh agus cha i os cionnn ann an ro[bh]
na leabhraichean aige agus thug e as
a chuile gin diu agus chuir e air
an teine iad agus loisgeadh iad uile
Cha ro[bh] Didaoirn ’s a bhlianna nach
ro[bh] e deanadh oran no dan do Mhor
Ros. Bha Mor Ros gle dheonach
U[illeam] Ros a phosadh ach bha
a cairdean ardanach mor agus cha
leigeadh iad le[i]the phosadh. Thainig
oifigeach long chogai[dh] rathad Steorna
bhadh agus ghabh e gaol air Mor Ros
agus shir e air a h-athair i agus
thug a h-athair oirre an t oifigeach
Mr Clough a phosadh ach
b f[h]earr le[i]the fhein U[illeam] Ros. Leig a
sin U[illeam] Ros “laidh broin us bais”
air fhein a caoidh a leannain
agus chaochail e ann an caitheadh
Bha a mhathair og innseadh do
dh-Iain MacCoinnich nach ro[bh] U[illeam]
Ros sa bhria[gh] idir nach ro[bh] ann ach
fear ard dugh ach gu ro[bh] e gu math
direach deas agus glan na phearsa
’s geal na chneas.

Biographical notes on the poet William Ross collected from Alexander MacKenzie, Loch Uiskevagh, Benbecula originally from Gearrloch, Ross-shire, including how he met Alastair’s mother [Mary MacKenzie], for whom he wrote ‘Moladh na h-Oighe Gaelaich’; how shortly before he died, Ross burned all his books; about the relationship between him and Mor Ros, for whom he wrote many poems and who eventually married an army officer called Mr Clough; some notes about Mor’s family and how she died having been badly burned on the same night as Ross died in Gairloch; about gathering Ross’s works for publication and the erection of a monument to him. Mary MacKenzie’s death and burial place is also noted.

References:
CW104 91r-88r
Dòmhnallach, Tormod, ‘Uilleam Ros: A Bheatha ’s a Bhàrdachd’, Gairm, vol. 57 (1966), pp. 19–26 and vol. 58 (1967), pp. 108–15.
MacMhathain, Uilleam, ‘Mòr Ros’, Gairm, vol. 3 (1954/55), pp. 339–42

Image:
Duilleag tiotal den leabhar Uilleim Rois

Stone whorls WHM 1992 13 2.4

Stone whorls WHM 1992 13 2.4
Stone whorls collected by Alexander Carmichael, held by West Highland Museum (ref. WHM 1992 13 2.4). [© carstenflieger.com]